Hoogsensitief of hooggevoelig

Waarom ik bewust onderscheid maak tussen deze twee begrippen

"Mijn kind is hooggevoelig." Ik hoor het bijna dagelijks, en eerlijk gezegd stel ik dan meestal een wedervraag: bedoel je hoogsensitief, of bedoel je dat je kind zich op dit moment heel gevoelig vóélt? Die twee woorden lijken op elkaar en worden vaak door elkaar gebruikt, maar ik denk dat er een belangrijk verschil tussen zit. Een verschil dat invloed heeft op hoe we naar kinderen kijken, en vooral op hoe we hen begeleiden.

Hoogsensitiviteit: een aangeboren eigenschap

Psycholoog Elaine Aron introduceerde het begrip Highly Sensitive Person, ofwel HSP. Volgens haar gaat het om een aangeboren temperamentseigenschap waarbij het zenuwstelsel prikkels diepgaander verwerkt. Hoogsensitieve mensen merken subtiele signalen sneller op, verwerken indrukken uitgebreider en raken daardoor ook eerder overprikkeld.

Het is geen stoornis. Geen diagnose. En zeker geen zwakte. Het is simpelweg een andere manier waarop het zenuwstelsel informatie verwerkt — en onderzoek laat zien dat zo'n 15 tot 20 procent van de bevolking deze eigenschap heeft.

En hoe zit dat bij hoogbegaafdheid?

Bij hoogbegaafde kinderen zien we vaak óók een intensere manier van ervaren. De Poolse psychiater Kazimierz Dabrowski beschreef dit als *overexcitabilities*: aangeboren intensiteiten op verschillende gebieden, zoals denken, voelen, verbeelden, bewegen en waarnemen. Veel hoogbegaafden herkennen zich hier meteen in.

Maar overexcitabilities zijn niet hetzelfde als hoogsensitiviteit. Waar Aron vooral kijkt naar de gevoeligheid van het zenuwstelsel, beschrijft Dabrowski de intensiteit waarmee iemand de wereld beleeft en verwerkt. Er is overlap, maar het zijn geen synoniemen. En juist daar ontstaat vaak verwarring.

Wanneer gevoeligheid niet alleen aangeboren is

Hier begint mijn eigen praktijkervaring. Ik begeleid veel hoogbegaafde jongeren die jarenlang geprobeerd hebben zich aan te passen. Die zich anders voelden. Die gepest werden. Die keer op keer te horen kregen dat ze te veel waren — te druk, te gevoelig, te slim, te intens.

Veel van hen hebben niet alleen een intens brein. Ze hebben ook een zenuwstelsel dat jarenlang heeft geleerd alert te zijn. Niet per se omdat ze hoogsensitief zijn, maar omdat hun ervaringen hen hebben geleerd dat de wereld niet altijd veilig voelt. En precies daar maak ik zelf onderscheid: ik noem dat hooggevoeligheid. Niet als diagnose, maar als beschrijving van een zenuwstelsel dat voortdurend op scherp staat.

Wat zegt de wetenschap hierover?

De polyvagaaltheorie van Stephen Porges beschrijft hoe ons autonome zenuwstelsel voortdurend inschat of een situatie veilig is. Voelen we ons veilig, dan ontstaat er ruimte voor verbinding, nieuwsgierigheid, creativiteit en ontwikkeling. Maar ervaart het zenuwstelsel langdurig stress, dan schakelt het over op beschermingsstrategieën.

De meeste mensen kennen de klassieke reacties: fight (vechten), flight (vluchten) en freeze (bevriezen). Inmiddels weten we dat het zenuwstelsel ook andere manieren kent om veiligheid te creëren, zoals fawn (pleasen of jezelf aanpassen) en flock (aansluiting zoeken bij de groep). Dit zijn geen bewuste keuzes, maar automatische strategieën waarmee het zenuwstelsel probeert ons veilig te houden.

Ook Bessel van der Kolk beschrijft hoe langdurige stress en ingrijpende ervaringen niet alleen in onze herinneringen worden opgeslagen, maar ook doorwerken in de manier waarop ons zenuwstelsel reageert. Binnen Somatic Experiencing, ontwikkeld door Peter Levine, staat daarom niet de gebeurtenis zelf centraal, maar de reactie van het zenuwstelsel. Niet "wat is er mis met jou", maar: wat heeft jouw zenuwstelsel geleerd te doen zodat jij veilig bleef?

Dat perspectief spreekt mij enorm aan. Want ineens kijken we niet meer naar probleemgedrag. We kijken naar beschermingsgedrag.

Daarom gebruik ik twee woorden

Voor mij betekent hoogsensitief: een aangeboren temperamentseigenschap waarbij het zenuwstelsel prikkels diepgaand verwerkt.

En hooggevoelig: een zenuwstelsel dat extra gevoelig is geworden doordat het zich langdurig heeft aangepast aan een omgeving die als onveilig of onvoorspelbaar werd ervaren.

Soms bestaan beide naast elkaar. Soms is iemand hoogsensitief én hoogbegaafd. Soms is iemand niet hoogsensitief, maar wel hooggevoelig geworden door pesten, langdurige overprikkeling, steeds moeten aanpassen of andere ingrijpende ervaringen. En soms spelen alle drie de factoren tegelijk een rol.

Dit onderscheid is geen wetenschappelijke definitie. Het is mijn manier om woorden te geven aan wat ik in de praktijk keer op keer zie gebeuren.

Waarom dit onderscheid belangrijk is

Wanneer we alle gevoeligheid onder één label plaatsen, lopen we het risico iets belangrijks over het hoofd te zien. Een hoogsensitief kind heeft niet per definitie hetzelfde nodig als een kind bij wie het zenuwstelsel voortdurend op scherp staat. Aan de buitenkant kan het gedrag hetzelfde lijken: snel overprikkeld, emotioneel, moe, boos, teruggetrokken. Maar de oorzaak kan heel verschillend zijn.

En juist daarom geloof ik niet in standaardoplossingen. Ik geloof in kijken, luisteren, nieuwsgierig zijn. Niet alleen naar het gedrag, maar vooral naar het verhaal dat het zenuwstelsel vertelt.

Tot slot

Misschien hoeven we minder bezig te zijn met de vraag welk label bij dit kind past, en vaker stil te staan bij een andere vraag: wat probeert dit zenuwstelsel mij duidelijk te maken? Want wanneer we dát leren begrijpen, ontstaat er ruimte. Ruimte voor herstel, voor ontwikkeling, en om weer jezelf te mogen zijn.

In mijn volgende blog...

...ga ik dieper in op de verschillende beschermingsstrategieën van het zenuwstelsel. Want juist bij hoogbegaafde jongeren zie ik regelmatig reacties als pleasen, jezelf aanpassen of alles doen om erbij te horen. Gedrag dat vaak wordt gezien als een karaktereigenschap, terwijl het misschien wel een slimme overlevingsstrategie van het zenuwstelsel is.

Misschien kijken we dan niet langer naar "lastig gedrag", maar naar een zenuwstelsel dat ooit een manier heeft gevonden om veilig te blijven.