Overprikkeling, onderprikkeling en kortsluiting: liefdevol begrenzen bij (hoog)begaafd talent

Overprikkeling, onderprikkeling en kortsluiting: liefdevol begrenzen bij (hoog)begaafd talent

Hoe begrens je talentvolle leerlingen, hoogbegaafd of anderszins, zonder de verbinding te verliezen? Over overprikkeling, onderprikkeling, faalangst, motivatie en de kortsluiting die daarop kan volgen.

De schooldeuren gaan weer open. Nieuwe groepen, nieuwe leerlingen, nieuwe kansen en heel snel ook weer die vertrouwde situatie: een leerling die niet wil stoppen, blijft discussiëren, weigert aan het werk te gaan, of boos wordt zodra iets anders loopt dan verwacht.

Voor wie werkt met talentvolle leerlingen komt dit moment vaak sneller dan gedacht. En dat is niet toevallig.

Talent maakt grenzen stellen niet makkelijker, vaak juist moeilijker

Als we het over talent hebben, denken we al snel aan hoogbegaafd zijn, een hoog IQ. Maar talent is veel breder: het rekenwonder, maar ook de leerling met een uitzonderlijk muzikaal gehoor, het sportieve talent dat alles in wedstrijdvorm wil gieten, de sociale leider van de klas, de technische denker die alles wil begrijpen voordat hij iets doet, het creatieve kind dat buiten elke lijn kleurt, letterlijk en figuurlijk.

Wat al deze vormen van talent gemeen kunnen hebben, is een gevoelige prikkelverwerking. Bij overprikkeling loopt het systeem vol: te veel geluid, te veel indrukken, te veel gevraagd tegelijk, en het gedrag slaat om. Maar minstens zo vaak zien we het omgekeerde: onderprikkeling. Een talentvolle leerling die zich verveelt, te weinig uitdaging krijgt, en juist daardoor onrust gaat zoeken: discussie, tegendraads gedrag, of simpelweg weigeren. Beide routes kunnen leiden tot hetzelfde resultaat aan het bureau: een leerling die kortsluiting krijgt op het moment dat er een grens gesteld wordt.

Wat deze leerlingen vaak gemeen hebben, is dat ze gewend zijn ergens uit te blinken. Ze hebben sterke meningen, een scherp gevoel voor rechtvaardigheid, hoge (soms onrealistische) verwachtingen van zichzelf, en een neiging om te willen winnen: een discussie, een spel, een gelijk. Dat maakt hen vaak fantastisch om mee te werken. En het maakt grenzen stellen soms een uitdaging.

Want juist een talentvolle leerling zal die grens beargumenteren, testen, uitstellen of emotioneel opladen. Niet uit onwil, maar omdat hij of zij gewend is dat nadenken en doorzetten ergens toe leidt. En vaak zit er iets onder: verminderde motivatie omdat de taak niet aansluit, of juist een hoge motivatie om het zélf op te lossen, op zijn eigen manier en op zijn eigen moment.

Waar schiet jij naartoe als de druk oploopt?

Herkenbaar, waarschijnlijk: het moment waarop de druk oploopt, schieten we als professional naar één van twee kanten.

Harder.

"Ik heb het nu twee keer gezegd. Klaar. Stoppen."

De grens is duidelijk, maar de verbinding met de leerling kan verdwijnen. Bij een talentvolle leerling die toch al gevoelig is voor autoriteit of rechtvaardigheid, kan dit averechts werken: het voedt de discussie in plaats van hem te beëindigen.

Zachter.

"Hij is zo slim, hij verveelt zich gewoon. Laat hem nog maar even."

De verbinding blijft, maar de grens begint te schuiven. En juist bij talent ligt hier een valkuil: we verklaren gedrag te snel vanuit het talent ("ze is nu eenmaal perfectionistisch", "hij is hoogsensitief én hoogbegaafd") en vergeten dat ook deze leerling gebaat is bij een heldere, stabiele grens.

Vakmanschap zit precies in het midden. Stevig én zacht.

"Ik zie dat dit moeilijk voor je is. De grens staat. En ik help je om daar te komen."

Begrenzen is niet alleen vertellen, het is ook helpen

Dat laatste stukje is cruciaal, zeker bij talent. Begrenzen betekent niet alleen aangeven waar de grens ligt. Het betekent ook kijken wat een leerling nodig heeft om aan die verwachting te kunnen voldoen.

Voor de ene talentvolle leerling is één rustige aanwijzing genoeg. Een ander heeft juist meer nodig, niet omdat hij het niet snapt, maar omdat er iets anders in de weg zit:

- Een leerling met faalangst en een scherp zelfbeeld heeft misschien een concreet alternatief nodig: "Dit onderdeel is klaar. Wat wil je nu proberen?"

- Een leerling die het gevoel heeft nooit gehoord te worden in zijn snelle denken, heeft misschien juist ruimte nodig om zijn punt kort te maken, vóórdat de grens volgt.

- Een leerling die overprikkeld raakt door eigen perfectionisme heeft misschien een visueel signaal nodig, of een moment om af te koelen voordat er van hem gevraagd wordt te stoppen, vóórdat het echt kortsluiting wordt.

- Een leerling die juist onderprikkeld raakt en zich verveelt, heeft mogelijk geen strengere grens nodig, maar meer uitdaging binnen die grens, zodat de motivatie terugkomt vóórdat het gedrag escaleert.

- Een sociaal sterke leerling die de groep meesleept in verzet, heeft misschien een aparte, één-op-één aanspreekvorm nodig in plaats van een correctie voor de hele klas.

De grens hoeft niet te veranderen. De weg ernaartoe wel en juist bij talentvolle leerlingen loont het om die weg bewust te kiezen in plaats van automatisch te reageren.

Een spiegel, ook voor onszelf

Deze driehoek, hard, zacht, of stevig én zacht iis niet alleen een model om naar leerlingen te kijken. Het is ook een spiegel voor onszelf als professional.

Waar zit jij meestal? En misschien nog belangrijker: naar welke hoek schiet jij wanneer je moe bent, de groep onrustig is, en je voor de vijfde keer diezelfde grens moet stellen bij diezelfde leerling die altijd wel een tegenargument heeft?

Want juist dán wordt liefdevol begrenzen moeilijk. Niet soft. Niet hard. Stevig én zacht.

"Ik zie jou. Én de grens staat."

Misschien een mooie gedachte om mee te nemen wanneer de schooldeuren in Zuid-Nederland, en daarbuiten, deze week weer open (zijn) gaan.