Als de omstandigheden veranderen, verandert de strategie

Een verhaal over hoogbegaafdheid, overleven en de donkere kant van talent

Je wordt wakker en de wereld is veranderd.

Niet geleidelijk. Niet met een waarschuwing vooraf. Gewoon: de regels van gisteren gelden niet meer. Je weet niet wie je nog kunt vertrouwen. Gevaar kan van alle kanten komen, en niemand legt je uit hoe het nu moet.

Stel je voor dat dit "The Walking Dead" is, en jij bent degene die moet overleven. Welke eigenschappen zou jij dan ineens nodig hebben? Waarschijnlijk andere dan de eigenschappen waarmee je gisteren nog prima door je dag kwam. Achterdocht wordt verstandig. Een regel overtreden wordt soms noodzakelijk. Binnen een paar seconden aanvoelen wat iemand van plan is, kan het verschil maken tussen veilig zijn en niet veilig zijn. Zelfs manipuleren kan opeens een manier worden om te overleven.

Ben je daardoor een ander mens geworden?

Nee. Er is iets anders gebeurd: de omstandigheden zijn veranderd, en jouw gedrag is meeveranderd. Dat is precies wat ik zie gebeuren bij hoogbegaafde jongeren die vastlopen. Ik wil je meenemen in waarom.

Jij bent thuis een ander iemand dan op school

Misschien herken je dit wel. Op school ben je stil, onopvallend bijna. Thuis ontplof je om dingen die niemand ziet aankomen. Of precies andersom: op school ben jij degene met de scherpe opmerkingen, en thuis trek je je terug op je kamer.

Misschien was je altijd de jongere die zich overal aanpaste, en merk je nu dat je niets meer verdraagt wat anders loopt dan gepland. Misschien was je nieuwsgierig en vol energie, en verdwijn je nu steeds vaker achter een scherm, urenlang verdiept in dat ene onderwerp waar niemand anders iets van snapt. Misschien word je juist drukker. Je vergeet dingen. Je begint nergens meer aan, stelt uit, kunt je niet concentreren en bent voortdurend op zoek naar iets, al weet je zelf niet precies naar wat.

Of misschien ben jij degene die is gaan discussiëren. Over alles. Je hoort feilloos waar iemands redenering niet klopt. Je weet exact welk argument werkt bij welke volwassene.

En dan gaan de mensen om je heen vragen stellen. "Zou hij autisme hebben? Is dit ADHD? Waarom manipuleert ze iedereen om zich heen?" Het zijn logische vragen. Maar er is een vraag die daarvóór hoort te komen, en die stel ik liever eerst aan jou dan over jou: "wat is er veranderd, waardoor jij dit nu nodig hebt?"[¹]

Wat je laat zien, is niet automatisch wie je bent

Hier wil ik voorzichtig zijn, want dit is belangrijk. Onveiligheid maakt iemand niet autistisch. Druk en chaotisch worden betekent niet automatisch dat je ADHD hebt. Dat zijn neurobiologische ontwikkelingsverschillen, geen reactie op een moeilijke periode.

Maar stress wel. Overprikkeling wel. Verveling, te weinig eigen regie, en veel te lang moeten functioneren in een omgeving die niet bij je past, dat kan gedrag oproepen dat sterk lijkt op kenmerken van ASS of ADHD, zonder dat het dat is.[²]

Misschien merk je dat je steeds meer voorspelbaarheid nodig hebt. Verandering voelt zwaarder dan het zou moeten. Je trekt je terug en zoekt veiligheid in dat ene vaste onderwerp waar je alles van weet. Of misschien is het bij jou juist onrust: impulsief zijn, steeds prikkels zoeken, taken niet afkrijgen, van het een naar het ander springen.

Van buitenaf ziet iedereen gedrag. Maar gedrag vertelt niet vanzelf waar het vandaan komt. Daarom probeer ik altijd onderscheid te maken tussen wat je laat zien, wat daaronder zit, en wat een diagnose eigenlijk is en daarom kijk ik niet alleen naar jou, maar ook naar de wereld waarin jij moet zien te functioneren.

De kracht die je hebt, en waar je die ook voor kunt gebruiken

Er is nog iets waar we het minder vaak over hebben, en dat is manipulatie.

Bij hoogbegaafdheid hebben we het graag over creativiteit, gevoeligheid, rechtvaardigheidsgevoel en een scherp analytisch vermogen. Mooie woorden. Maar talent komt niet automatisch met een ingebouwd moreel kompas, slimmer zijn maakt iemand niet vanzelf aardiger of eerlijker.[⁴] Als jij razendsnel denkt, patronen herkent en sterk bent met taal, dan heb je instrumenten in handen die niet iedereen heeft.

Jij hoort waar iemands redenering rammelt. Jij voorspelt hoe iemand waarschijnlijk gaat reageren, nog voordat diegene het zelf weet. Jij denkt scenario's vooruit, kiest het argument dat raakt, en leest mensen soms beter dan zij zichzelf lezen.

Met die kracht kun je verbinden. Bouwen. Onderzoeken. Problemen oplossen die anderen niet eens zien. Maar met diezelfde kracht kun je ook invloed uitoefenen op een manier die niet eerlijk is. Dezelfde woordkunst waarmee je iemand kunt helpen, kun je gebruiken om iemand vast te zetten.

Als praten de enige manier wordt om weer iets te kunnen bepalen

Stel je voor dat jij weinig te zeggen hebt over je eigen leven. De regels op school zijn voor jou niet logisch, maar je moet je er toch aan houden. De lesstof sluit niet aan bij wat jij nodig hebt, maar jij mag niet kiezen wat je krijgt. Volwassenen beslissen over jou, zonder jou. Misschien voel je je niet begrepen door leeftijdgenoten. Misschien heb je keer op keer gemerkt dat jíj degene bent die zich moet aanpassen, nooit andersom.[³]

En dan ontdek je iets.

"Met mijn hoofd kan ik de regels niet veranderen. Maar met mijn woorden kan ik wél de mensen beïnvloeden die de regels bepalen."

Vanaf dat moment wordt discussiëren functioneel. Onderhandelen ook. Je leert informatie net iets anders te presenteren. Bij de ene ouder vertel je een ander verhaal dan bij de andere. Je rekt een discussie net zo lang tot de ander toegeeft. Je weet precies op welke gevoelige snaar je moet drukken.

Dat is manipulatief gedrag, en dat hoef jij noch ik mooier te maken dan het is. Het kan anderen pijn doen, en het vraagt om grenzen. Maar grenzen stellen en jou begrijpen sluiten elkaar niet uit. Want de vraag is niet alleen hoe we dit gedrag stoppen. De vraag is ook: waarom werkte dit voor jou? Waarom bleek dit de manier om weer invloed te voelen?[⁵]

Ik begrijp hoe je hier gekomen bent. Dat begrip is geen vrijbrief. Het verklaart iets, het praat niets goed.

Want hoe begrijpelijk de aanleiding ook is, jij bent en blijft degene die kiest wat je met je woorden doet op het moment dat je ze uitspreekt. Niemand anders zet die zin in, niemand anders kiest dat argument, niemand anders drukt op die gevoelige snaar. Dat blijft jouw handeling, en dus ook jouw verantwoordelijkheid. Ik ga niet alleen met jou kijken waar dit gedrag vandaan komt. We gaan ook kijken wat jij ermee doet, nu je weet wat het is, en nu je weet wat het met anderen doet.

De schaduwkant die niemand je vertelt

En dan het stuk waarover binnen hoogbegaafdheid wat mij betreft te weinig gezegd wordt: de donkere kant van je talent.

Je bent niet automatisch aardiger, eerlijker of moreel verder dan anderen omdat je slim bent. Je bent gewoon een mens, met alles wat daarbij hoort. En de eigenschappen die mensen bij jou bewonderen, hebben allemaal een schaduwzijde.

Je scherpe analytische blik kan genadeloos worden. Je vermogen om mensen te doorzien kan je gebruiken om ze te sturen. Je creativiteit kan je helpen regels te omzeilen. Je onafhankelijke manier van denken kan omslaan in het afwijzen van elk gezag, ook wanneer dat gezag terecht is. Je verbale kracht kan mensen inspireren en diezelfde kracht kan iemand volledig klemzetten in een gesprek waar hij niet meer uit komt.

Dat maakt jou niet slecht. Het maakt je krachtig. En kracht vraagt niet om onderdrukt te worden. Kracht vraagt om bewustzijn én om eigenaarschap. Dat je die kracht hebt, heb je niet gekozen. Wat je ermee doet, wel. Dat verschil is precies waar jouw verantwoordelijkheid begint.

Niet die scherpe kant wegslijpen, maar leren dragen

Niemand hoeft jouw scherpe randjes af te vijlen. Jij hoeft niet volgzaam te worden omdat je verbaal sterk bent. Jij hoeft niet te stoppen met kritisch denken omdat het soms lastig is voor anderen. Jij hoeft niet te stoppen met strategisch zijn, alsof invloed willen hebben iets fout is.

Wat wél helpt, is dat jij jezelf leert kennen. Dat je onder ogen ziet: "ik kan mensen beïnvloeden. Ik denk drie stappen vooruit. Ik zie dingen die anderen nog niet zien. Ik kan met taal veel voor elkaar krijgen." En dat je jezelf daarna de vraag stelt die er echt toe doet: "wie wil ik zijn, als ik die kracht gebruik?"

Dat is geen vraag om één keer te beantwoorden en dan te vergeten. Die vraag stel je jezelf telkens opnieuw, op het moment dat je merkt dat je een gesprek aan het sturen bent, dat je een verhaal aanpast aan wie er tegenover je zit, dat je een discussie rekt tot de ander toegeeft. Op dat moment ligt er een keuze. En die keuze is aan jou, niet aan je omstandigheden, niet aan wat je hebt meegemaakt.

Daar begint groei. Niet bij het wegstoppen van je donkere kant, maar bij het leren dragen ervan én het dragen van wat je ermee doet.

Dus voordat iemand alleen naar jouw gedrag kijkt

Als jij ineens ander gedrag laat zien, is het verleidelijk voor de mensen om je heen om steeds dieper in jou te zoeken naar een verklaring. Wat heeft hij? Welke diagnose past hierbij? Hoe krijgen we dit gedrag weg? Soms zijn die vragen nodig, en goede diagnostiek kan enorm belangrijk zijn.

Maar ik hoop dat er ook naar buiten wordt gekeken. Naar wat jouw omgeving van jou vraagt. Naar hoeveel ruimte jij eigenlijk hebt om zelf te kiezen. Naar of je wel genoeg wordt uitgedaagd. Naar of je je begrepen voelt. Naar of je invloed hebt op je eigen leven. Naar of je je veilig genoeg voelt om niet steeds een strategie nodig te hebben om overeind te blijven.

Want ook buiten "The Walking Dead" geldt: als de omstandigheden veranderen, verandert de strategie waarmee jij overeind probeert te blijven. Wat jij laat zien, vertelt niet alleen iets over jou. Het vertelt misschien ook iets over de wereld waarin jij moet zien te functioneren.

En toch blijft één ding onveranderd, wat de omstandigheden ook zijn: het begrijpen van waar jouw gedrag vandaan komt, ontslaat je niet van de keuze wat je ermee doet. Ik begrijp hoe je hier gekomen bent. En samen gaan we kijken wat jij hiermee doet.

Noot bij dit blog: dit stuk is in de eerste plaats geschreven vanuit wat wij in de praktijk zien en meemaken in het werken met hoogbegaafde jongeren en hun ouders, niet vanuit één specifieke onderzoekslijn. Waar het kon, hebben we de observaties uit de praktijk gekoppeld aan wetenschappelijke literatuur; die bronnen staan hieronder. Op een aantal punten loopt het onderzoek nog uiteen, dat is bij de betreffende voetnoot aangegeven.

Bronnen

[¹] Over misdiagnose van hoogbegaafdheid als ADHD of ASS, en het concept "twice exceptional" (2e), waarbij hoge cognitieve vaardigheden neurodivergente kenmerken kunnen maskeren: Praxis für Psychotherapie Berlin, "Giftedness, Autism, ADHD: Avoiding Misdiagnosis" — https://www.praxis-psychologie-berlin.de/en/wikiblog-english/articles/giftedness-autism-adhd-avoiding-misdiagnosis

[²] Over verveling en onvoldoende uitdaging die gedrag kunnen oproepen dat lijkt op ADHD-symptomen, en overexcitabilities als verklarende factor bij misdiagnose: Bourgeois et al., "Differences in Parents and Teachers' Perceptions of Behavior Manifested by Gifted Children with ADHD", PMC — https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9688281/

Let op: dit is geen onomstreden terrein. Sommige onderzoekers betwisten dat hoogbegaafde kinderen vaker ten onrechte de diagnose ADHD krijgen: Mika, "Giftedness, ADHD, and overexcitabilities: The possibilities of misinformation", Roeper Review https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02783190609554370

[³] Over het belang van autonomie voor hoogbegaafde jongeren, en hoe een omgeving die daar onvoldoende op aansluit samenhangt met onderpresteren en afhaken: Almukhambetova et al. (2020), Gifted Child Quarterly https://selfdeterminationtheory.org/wp-content/uploads/2021/04/2020_AlmukhambetovaEtAl_Gifted.pdf

[⁴] Over de veelgehoorde aanname dat intelligentere mensen beter zouden zijn in manipuleren (de "evil genius hypothese"): meta-analyses vinden hier geen bewijs voor. Zie o.a. de meta-analyse van 143 studies in Journal of Individual Differences https://econtent.hogrefe.com/doi/10.1027/1614-0001/a000352 — en Międzynarodowy et al., ScienceDirect https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0191886918303817

[⁵] Over manipulatief gedrag bij hoogbegaafde kinderen als reactie op verwarrende of negatieve ervaringen, vaak als strategie om angst (bijvoorbeeld faalangst) te vermijden: Dr. Barbara Klein, "Redirecting underachievement and manipulative behaviors in gifted children" http://drbarbaraklein.squarespace.com/news-and-tips-for-parents-and/2012/3/2/redirecting-underachievement-and-manipulative-behaviors-in-g.html